Çelësi shqiptar i poemave Homerike: Një dokument i shekullit XIX që rishkroi historinë

Dështimi i filologjisë greke

Në vitin 1894, një artikull shkencor i botuar në revistën e Institutit Antropologjik Britanik ngriti një pretendim që tronditi themelet e filologjisë klasike evropiane: emrat e personazheve dhe vendeve në poemat homerike — Iliada dhe Odiseja — nuk mund të shpjegohen fare nëpërmjet gjuhës greke. Shpjegimi i vërtetë gjendet gjetiu: te gjuha pellazgjike, e cila ka mbijetuar deri sot në formën e shqipes.

Autorët theksonte pa mëdyshje se “ka qenë zakonisht e njohur nga studiuesit se ekziston një vështirësi e pakapërcyeshme në shpjegimin nëpërmjet gjuhës greke të emrave të duhur dhe lokalë në poemat homerike.” Tentativat e shumta kishin dështuar, duke prodhuar rezultate “aq të stërngarkuara dhe të pamundura sa nuk i rekomandoheshin asnjë hetimi të rëndësishëm.” Ky boshllëk akademike ishte e njohur — por askush nuk kishte menduar të kërkonte zgjidhjen te shqipja, deri atëherë.

Kush ishin pellazgët?

Pellazgët ishin banorët e Evropës para ardhjes së racës greke. Dokumenti i vitit 1894 i identifikon ata si “banorët e dytë më të vjetër të njohur të Evropës”, duke i quajtur edhe “Palesta.” Historikisht, ata banuan në të gjithë pellgut të Mesdheut lindor — Greqinë, brigjet e Azisë së Vogël, ishujt e Egjeut — para se raca greke t’i zëvendësonte gradualisht si shtresë dominuese kulturore dhe gjuhësore.

Emri i tyre kombëtar ishte Shkypetarë — që do të thotë, sipas dokumentit, “Bijtë e Shqiponjës”. Ky emër nuk është i rastit: shqiponja kishte rëndësi qendrore në sistemin e tyre divinativ. Kur Telemaku shkon te Menelau në kërkim të Odiseut, ai gëzohet duke parë një shqiponjë që fluturon djathtas me një patë të bardhë në kthetrat e saj — dhe Helena profetëson. Kur Penelopa ëndërron se një shqiponjë vret njëzet pata, ajo interpreton ëndrrën si shenjë të shkatërrimit të pretendentëve. Kur Hektori tentohet të djegë flotën greke dhe mban një gjarpër të gjallë tek kthetrat — lufta që ai bën e detyron ta lëshojë — Polydamasi e lexon këtë si dështim të misionit.

Fakti se emri kombëtar Shkypetar do të thotë “bijtë e shqiponjës” bën të natyrshëm kuptueshme pse shqiponja ishte simbol kaq qendror në traditën pellazgjike — dhe pse ajo vazhdon të jetojë sot në flamurin kombëtar shqiptar.

Vendosur “përtej çdo dyshimi”: Shqiptarët = pellazgët

Deri kohët e fundit të shekullit XIX, etnografët europianë kishin qenë plotësisht të humbur sa i takonte origjinës së shqiptarëve. Sipas dokumentit, “deri vonë etnografët nuk dinin ç’vend t’u jepnin shqiptarëve: ndër supozimet e tjera, ata i kishin supozuar se ishin Finlandezë.” Ky absurditet akademik tregon se sa pak vëmendje i ishte kushtuar studiumit serioz të gjuhës dhe historisë shqiptare.

Pionieri i studimeve pellazgjike/shqiptare ishte Dr. Von Hahn, ish-Konsull i Përgjithshëm Rus në Janinë, vepra e të cilit “përmban informacion shumë interesant, i zbatueshëm sidomos për ndarjen Toske.” Pas tij, “disa shqiptarë të ditur morën vetë studimin e gjuhës së tyre.”

Konkluzioni i artikullit është kategorik: “është vendosur përtej çdo dyshimi se ata janë pasardhësit e banorëve të dytë më të vjetër të njohur të Evropës — Pellazgët ose Palesta.”

Homeri — emri që tregon gjithçka

Autori fillon demonstrimin e tij gjuhësor me fjalën që ka dhënë emrin poetit të madh:

I-mir në pellazgjishten moderne do të thotë “i miri” — aplikohet çdo gjëje të shkëlqyer, dhe para së gjithash Hyjnisë.

Kështu Homeros (Ὅμηρος) — në formën e tij greke — do të nënkuptonte thjesht “Poema e Mirë.” Ato balada, të denja për këtë cilësim, e morën atë emer për t’u dalluar nga të tjerat me cilësi inferiore. Historianët e mëvonshëm e personifikuan titullin duke krijuar “Homerin” si poet të vetëm — kur fillimisht mund të kishte qenë thjesht emërtimi i tyre kolektiv.

Heroi pas heroit: shqipja zgjidh enigmat homerike

Artikulli ofron një listë të gjatë etimologjish, ku çdo emër homerik gjen kuptimin e vet natyral vetëm nëpërmjet shqipes:

Personazhet e Luftës së Trojës:

Vendet dhe Mjediset:

Enigma e “askujt”: rasti i Odiseut dhe “kiklopit“

Ndër shpjegimet më të bukura të artikullit është ai i skenës famëkeqe midis Odiseut dhe Kiklopit Polifemit. Kur Odiseu i thotë Kiklopit se quhet “Outis” (Οὖτις — Askujt), kjo krijon lojën e famshme të fjalëve në greqishten ionike: kur Polifemi thërret ndihmë dhe thotë “Askushi po më vret,” hyjnijte nuk reagojne.

Por dokumenti zbulon dimensionin e fshehur: I-oudhis në pellazgjishte do të thotë “udhëtar.” Pra, Odiseu thjesht e prezanton veten me emrin e tij të vërtetë pellazgjik — ai është “udhëtari.” Kur Polifemi profetia parashikonte se “Outis” do ta shkatërronte, profecia nënkuptonte “udhëtarin” — jo “askujt.”

Autori vëren se kjo shpjegon edhe epitetet e qëndrueshme të Odiseut: i mençur, i ftohtë, dinakë, i zgjuar, i rezervuar. Gjuha greke kishte tentuar ta shpjegonte emrin e tij si “ai nevrikosuri” — por asnjë vend i eposit nuk e paraqet Odiseun si nevrik. Kurse “udhëtari” i shpjegon të gjitha: ai është personifikimi i endjes, strategjisë dhe mbijetesës në rrugën e gjatë të kthimit.

Poemat homerike: Fillimisht kënduar pellazgjisht

Argumenti kulminant i dokumentit ka guxim të madh akademik: poemat homerike kanë ekzistuar fillimisht në gjuhën pellazgjike, dhe vetëm më vonë u përshtatën (ose u përkthyen) në greqishte.

Prova, siç theksoi autori “vjen në mënyrë të çuditshme nëpërmjet një gjuhe të huaj dhe, në disa aspekte, të vdekur — atë të poemave homerike.” Pavarësisht se poemat nuk ekzistojnë në formën e tyre origjinale, “ka tregues të mjaftueshëm të origjinës së tyre brenda vetë poemave, për të provuar conclusivisht ekzistencën e mëparshme të tyre në një formë dhe gjuhë më të vjetër.”

Fakti vendimtar: emërtimi i heronjve homerikë ka kuptim domethënës vetëm në pellazgjishten moderne. Ky realitet “ofron një argument dërrmuese në favor të atyre poemave që të kenë qenë të kënduara fillimisht nga bartësit pellazgjikë në gjuhën e tyre.”

Analogjia me gaelikun: Si greqishtja “mbyti” shqipen

Dokumenti ofron një analogji të ndritur për të kuptuar se si gjuha pellazgjike u zëvendësua nga greqishtja pa lënë gjurmë të dukshme historike:

Gaelishtja, Erse dhe Kymraegu fliten nga popullsi të mëdha dygjuhëshe — jo vetëm në vendet e tyre por edhe në Edinburg, Glasgow, madje edhe Londër. Megjithatë, shumica e popullsisë i njeh ato vetëm si “gjuhë barbare” me të cilat nuk kanë njohje fare. Edhe shkrimtari i madh Sir Walter Scott, i cili e paisi historinë malësorëve skocez me poezi, “kurrë nuk tenton një fjalë apo fjali gaelike pa bërë gabime të trasha dhe qesharake.”

Shqipja sot zë të njëjtin pozicion në Athinë: megjithëse flitet gjerësisht mes banorëve shqiptarë, “nuk do të gjesh asnjë jo-shqiptar që di qofte edhe një fjalë të asaj gjuhe.” Referuar arvanitasve, ne kete rast.

Konkluzuioni: “Anglishtja ka mbytë gaelikun, Erse-n dhe Kymraeg-un, ashtu siç greqishtja ka mbytë Shkipen.”

Herodoti vetë, historiani i madh grek, nuk arriti ta vlerësonte pellazgjishten përtej se ta quante “gjuhë barbare” — edhe pse, siç vëren dokumenti, “mjaft qartë rezulton se pellazgjishtja duhet të ketë qenë zakonisht e folur në kohën e tij edhe në rrugët e Athinës.”

Tregtia fenikase dhe pirateria pellazgjike

Artikulli sjell edhe një tablo ekonomike të epokës homerike që ndihmon të kuptohet konteksti gjeopolitik. Rreth vitit 1000 para Krishtit, tregtia mesdhetare ishte tërësisht në duart e fenikasve — jo të grekëve. Asnjë tregtar i racës greqishtfolëse nuk përmendet në poemat homerike.

Fenikiasit operonin një sistem të quajtur commerce d’échelle — duke marrë ngarkesë, duke lundruar drejt portit ku gjykohej tregu më i mirë, duke shitur ç’mundte kapedani, duke mbushur anijen me mallra fitimprurëse lokale dhe duke lundruar drejt portit tjetër. Anija ishte “një depo lundruese.”

Pellazgët, nga ana tjetër, “ishin vetëm grabitës deti dhe piratë, duke zbritur dhe vjedhur çdo gjë që mund të merrnin me dorë — pronë të lëvizshme, skllevër, ose persona të lirë që pastaj i shisnin si skllevër.”

Taphianët — banore të ishujve midis Akaisë dhe Leukas (sot Kastos dhe Kalamos) — ishin piratë tipikë pellazgjikë, ndërkohë që fenikiasit ishin tregtarë dhe shpërndarës skllevërish. “Të parët sipas pozicionit dhe profesionit ishin piratë, të dytët tregtarë dhe shitës skllevërish.”

Historikisht: Greqishtja erdhi pas pellazgëve

Dokumenti shtron dy teori logjikisht të mundshme për marrëdhënien ndërmjet racës greke dhe pellazgëve. Sipas teorisë së parë, raca greke erdhi para pellazgëve dhe u pushtua e u nënshtrua nga ta. Sipas teorisë së dytë — të cilën autori e mbron si të vetmen historikisht të qëndrueshme — raca greke dhe gjuha e saj erdhën pas pellazgëve.

Historianët grekë vetë nuk e mohojnë këtë hierarki kronologjike: “ata nënkuptojnë se nga çfarëdo vendi që erdhen grekët, ishte pas ardhjes së popullsise pellazgjike; dhe ata kurrë nuk vënë në dyshim ndryshimin, si në racë ashtu edhe në gjuhë, midis tyre dhe pellazgëve.”

Nenshtrimi i pellazgëve nuk mund të ketë qenë i dhunshëm dhe i papritur — “një popull luftarak dhe i përhapur gjerësisht nuk mund të jetë shtypur pa një konvulsionim të konsiderueshëm; sepse ata nuk janë shtypur deri në ditët tona, dhe çdo tentativë për ta bërë këtë ka shkaktuar konvulsionim.” Pra, greqishtja u imponua gradualisht nëpërmjet tregtisë dhe superioritetit letrar — jo me forcën e armëve.

Krenaria e dokumentuar: Pasazhi homerik në shqip

Një ndër demonstrimet më mbresëlënëse të dokumentit është krahasimi i një pasazhi nga Odiseja (I, 437–455) në tre versione paralele: greqisht, anglisht dhe shqip. Pasazhi — ku Kiklopi i flet dashit të tij, dashi i fundit pas ose poshte te cilit është lidhur Odiseu — jepet nga shqipja me të njëjtën fuqi poetike si origjinali grek.

Ky nuk është “përkthim” — është rikthim në gjuhën origjinale të traditës nga e cila poema u vu fillimisht në gojë. Melodia e vargjeve shqipe shtrihet natyrshëm mbi strukturën homerike, duke konfirmuar lakueshmërinë dhe përshtatshmërinë e shqipes si gjuhë epike.

Lashtësia që dokumenti dëshmon

“The Pelasgi and Their Modern Descendants” është një monument i mendimit akademik të shekullit XIX — i guximshëm, metodologjikisht rigoroz dhe plot guxim intelektual. Në një periudhë kur albanologjia sapo po bëhej shkencë, artikulli sintetizoi provat gjuhësore, historike dhe mitologjike për të arritur tre konkluzione madhore:

1. Shqiptarët janë pasardhës të drejtpërdrejtë të pellazgëve — banorëve të dytë më të vjetër të Evropës.

2. Gjuha shqipe është çelësi i poemave homerike — vetëm nëpërmjet saj emrat e heronjve dhe vendeve fitojnë kuptim të natyrshëm e bindës.

3. Homeri — si titull apo si figurë — është fjalë pellazgjike: I-mir, “i miri”, “shkëlqyesi.”

Vështirësia “e pakapërcyeshme” që studiuesit e shekullit XIX e vërenin në shpjegimin e emrave homerikë nëpërmjet greqishtes mbetet e pakapërcyer edhe sot nga filologjia greke. Por zgjidhja pellazgjike/shqiptare — 130 vjet më vonë — vazhdon të ofrojë shpjegime që nuk janë as “të stërngarkuara” as “të pamundura”, por të thjeshta, të natyrshme, dhe bindëse.