Udhëtimi i identitetit tonë në kohë dhe histori, nga Albanoit e Ilirisë, te Arbërorët, e në fund te Shqiptarët

Emri i një populli nuk është thjesht një etiketë — ai është ditar i komprimuar i historisë.
Lexoje me kujdes, dhe ai të tregon gjithçka.”

Kur një anglez thotë Albanian, kur një turk thotë Arnavut, kur një grek thotë Arvanite / Alvanós dhe kur një italian thotë Albanese — të gjithë po i referohen të njëjtit popull. Por vetë ai popull, kur flet gjuhën e vet, nuk e njeh veten në asnjërin prej këtyre emrave. Ai thotë, thjesht dhe me krenari: “Unë jam Shqiptar.”

Ky paradoks gjuhësor nuk është kuriozitet folklorik. Ai është pasqyra e një rruge të gjatë historike — një udhëtim identiteti që ka zgjatur mbi dy mijë e pesëqind vjet, nëpër perandori të ngritura e të shembura, nëpër migracione dhe rezistencë, nëpër kodra të heshtura ku shekujt rrjedhin si ujë mbi gurë, pa lënë gjurmë të dukshme por duke gdhendur gjithçka.

Kjo është historia e atij udhëtimi.

I. Albanoi — Fisi ilir dhe hapi i parë i dokumentimit

Shek. II pas Krishtit. Aleksandria e Egjiptit. Gjografi grek-egjiptas Klodius Ptolemeu — ndërtues i sistemit të parë gjeografik të botës antike, njohur me veprën e tij madhështore Geōgraphikḕ Hyphḗgēsis (Gjeografia) — shkruan emrin e një fisi të vogël ilir në brendësinë e Adriatikut lindor.

Ai e quan Albanoi (Ἀλβανοί).

Ky fis vendoset nga Ptolemeu saktësisht në provincën e Maqedonisë, rreth 50 km në lindje të qytetit bregdetar të Dyrrahiumit — qyteti që sot e njohim si Durrësi. Qendër e tyre tregtare dhe administrative shënohet si Albanopolis — “qyteti i Albanëve”. Ky nuk ishte thjesht një shënim rastësor: Ptolemeu ndërtonte hartat e tij mbi bazën e burimeve shumështresore ushtarake, tregtare dhe administrative romake. Ajo që ai shkroi pasqyronte realitetin e dokumentuar.

Etimologjia e emrit Alban- ka tërhequr vëmendjen e gjuhëtarëve prej shekujsh. Shumica e studiuesve e lidhin rrënjën me një fjalë indo-europiane të lashtë, albho-, me kuptime dyfishe: “i bardhë” dhe “mal”. Kjo rrënjë është e njëjtë me:

• Alpes — malet e Alpeve (latinisht)

• Albion — emri i lashtë poetik i Britanisë

• Alba — qyteti legjendarë Latin pranë Romës (Alba Longa)

• Elba, Elbe, dhe shumë emra të tjerë gjeografikë europianë

Kuptimi i dyfishtë — bardhi i borës, lartësia e malit — i shënon Albanet si njerëz të maleve, popull i brendësisë dhe i lartësisë, jo i bregdeteve. Kjo është edhe sot tipologjia kulturore dhe gjeografike e identitetit shqiptar.

Pas Ptolemeut, ndodh diçka e jashtëzakonshme dhe enigmatike: Albanoi zhduket nga burimet e shkruara për rreth nëntëqind vjet.

Nuk ka lajme. Nuk ka shpjegime. Thjesht heshtje absolute. Ballkani u romanizua, u goditit nga pushtimi gotik e hunik, dhe pastaj u vërshua nga migracionet masive sllave të shekujve VI-VII — valë trupash njerëzore që shtypën dhe asimiluan gjithçka rrugës. Albanoi — sikur të kishin hyrë mes shkëmbinjve — zhduket nga hartat e njohura të historisë.

Por a u zhduken vërtet? Apo thjesht kaluan periudhën e stuhisë brenda maleve, të padukshëm për kronistët e perandorive të mëdha?

I. Dionysius i halikarnasos — Pellazgët, trojanët dhe zanafilla e lashtë

Para Ptolemeut, dhe me rëndësi edhe më të madhe për debatin akademik, qëndron një pasazh i historianit greko-romak Dionysios i Halikarnasos (rreth 60 p.K. – pas 7 p.K.). Ky historian i madh, i vendosur në Romë gjatë epokës augustiane, shkroi Antiquitates Romanae — Antikitetet Romane — një vepër monumentale në njëzet libra mbi historinë e lashtë të popullit romak dhe prejardhjet e tij.

Fotografia e pasazhit origjinal grek, të cilin ky artikull e analizon, tregon qartë paragrafin kyç. Dionysius shkruan për gjenin e Albanëve (genos de to ton Albanon) si të përzier (miktón), të përbërë nga:

1. Pellazgë (Pelasgoi) — populli pre-helen i Mesdheut lindor dhe Adriatikut

2. Arkadianë (Arkades) — popull grek nga Arkadia e Peloponezit, të njohur si bartës të dialektit më arkaik helen

3. Epeas (Epeioi) — popull i ardhur nga Ilida/Elis (Ílidos), rajon i vjetër i Peloponezit

4. Trojat (Troes) — ata që erdhën në Itali me Enean (Aineias), birin e Ankisit dhe Afërditës, pas rënies së Trojës

Ky pasazh kërkon analizë të kujdesshme akademike, sepse mbart shtresa interpretimi:

nterpretimi tradicional filologjik

Në kontekstin e plotë të Antiquitates Romanae, Dionysius po diskuton fillimet e popullit Latin dhe legjendën e themelimit romak. “Albanon” i tij i referohet banorëve të lashtë të rajonit të Laziumit (Lazio), veçanërisht popullatës rreth Alba Longës — qyteti misteroz mitik në Kodrën Albane jug-lindore të Romës, i konsideruar si nënë-qytet i Romës nga tradita romake. Ky është konteksti i pranuar nga filologjia klasike.

Interpretimi albanologjik

Studiuesit shqiptarë dhe disa studiues ndërkombëtarë — si Eqrem Çabej, Karl Patsch, dhe Norbert Jokl — kanë argumentuar se lidhja midis Albanon-it italian dhe Albanon-it ilir nuk mund të jetë rastësi emërtimi. Hipoteza e tyre mbështetet në dy argumente:

• Pellazgët — populli misteroz pre-helen i dokumentuar gjerësisht si banorë të lashtë të bregdeteve Adriatike dhe Jonike — konsiderohet nga shumë studiues si lidhja e mundshme midis popujve pre-historikë të Adriatikut dhe Ilirëve, dhe në fund të fundit, Shqiptarëve.

• Migracionet prehistorike lëvizën popullatat midis bregdeteve të Italisë dhe Ballkanit në periudhat parahistorike dhe historike të hershme — duke lidhur “Albanon” e Laziumit me “Albanoin” e Ilirisë nëpërmjet rrënjëve të përbashkëta pellazge.

Ajo që të dy interpretimet pranojnë pa kundërshtim është fakti themelor: Popull i lashtë i quajtur “Albanon” ekzistonte, kishte prejardhje të përzier dhe shumëzanafillore, dhe ky emër ndiqte rrugëtimin e tij nëpër historinë mesdhetare.

Pellazgët — enigma qendrore

Pellazgët (Pelasgoí) janë njëri nga popujt më misterozë të antikitetit. Herodoti — “babai i historisë” — i përshkruan ata si banorë parahelenikë të Greqisë, “barbarë” në kuptimin e kohës (jo-greqishtfolës). Thukididi i përshkruan si banorë të lashtë të Atikës. Burime të shumta romake i vendosin ata si kolonizues të Italisë qendrore.

Gjuhëtari austriak Paul Kretschmer (1866–1956) propozoi se gjuha pellazge mund të ketë qenë një degë e lashtë indo-europiane e lidhur me gjuhët italike, greke dhe ilire. Hipoteza moderne mbizotëruese lidh pellazgjishten me një substrat pre-indo-europian ose me fazat e hershme të degëve indo-europiane.

Çka bën gjuhëtarin shqiptar Eqrem Çabej të theksojë: “Shqipja ruan elemente të substratit linguistik paleo-ballkanik që nuk mund të shpjegohen as me latinishten, as me greqishten, as me sllaven — dhe që lidhen drejtpërdrejt me gjurmët e shkelura të pellazgjishtes dhe ilirishtes.”

III. Kthimi nga heshtja — Arbanitai i bizantit

Shekulli XI. Perandoria Bizantine po shembet ngadalë nën sulmet e Normanëve, Seldxhukëve dhe popujve sllavë. Kronikat bizantine, papritur, fillojnë të raportojnë ngjarje ku shfaqet një popull i ri — ose ndoshta tepër i vjetër.

Historiani bizantin Mihaili i Ataliates (Michael Attaleiates), duke komentuar ngjarjet e vitit 1042, shkruan për Albanoi (Ἀλβανοί) si pjesëmarrës të një kryengritjeje. Kjo është referenca e parë e qartë bizantine për këtë popull pas heshtjes shumëshekullore. Pak vite më vonë, kronistja Anna Komnena (1083–1153) — bijë e Perandorit Alek I Komneni dhe autore e Aleksiadës — i referohet ushtarëve arbanitë dhe arbanasë si kontribues të rëndësishëm në fushatat ushtarake bizantine.

Fakt vendimtar dhe shkencor shumë domethënës: Ky popull i rigjetur doli saktësisht në të njëjtën zonë gjeografike ku Ptolemeu kishte vendosur Albanoin 900 vjet më parë — Shqipëria qendrore, brendësia e Durrësit, zonat rreth Krujës dhe Matit.

Kjo nuk ishte rastësi. Vazhdimësia gjeografike mbi nëntë shekuj heshtie është një nga shtyllat më të forta të teorisë akademike të autoktonisë — që Shqiptarët e sotëm janë pasardhës të drejtpërdrejtë të popullsive paleo-ballkanike, të cilet i rezistuan valëve të ndryshme sllavisizimi duke u tërhequr në zona malore të paarritshme.

Straboni, gjeografi i madh helen i shekullit I p.K., flet edhe ai për popuj të brendësisë ilire me karakteristika të ngjashme, duke konfirmuar prezencën e tyre para Ptolemeut. Dokumentimi i tij gjeografik mbyll unazën: nga Straboni te Ptolemeu te Ataliates te Anna Komnena — vija e identitetit nuk prishet asnjëherë, edhe kur burimet heshtin.

IV. Dëshmi arkeologjike — Albanopolis dhe zgërdeshi

Teoria e vazhdimësisë do të mbetej e paverifikueshme pa mbështetje arkeologjike. Deri dekada të fundit, Albanopolis e Ptolemeut ishte një qytet fantazëm — i dokumentuar në pergamen, i padokumentuar në tokë.

Sot, ekipe arkeologësh shqiptarë dhe ndërkombëtarë, duke punuar në mënyrë sistematike, kanë identifikuar me besueshmëri të lartë gërmadhat e Albanopolis-it pranë fshatit Zgërdesh, afër Krujës, në zemër të Shqipërisë qendrore. Muret e forta ilire (opus incertum), monedhat antike me mbishkrime ilire dhe helene, qeramika e periudhve helenistike dhe romake të hershme — të gjitha konfirmojnë një qytet të lulëzuar aktiv nga shekulli III p.K. deri në shekullin III pas K.

Vendndodhja është e rëndësishme edhe topografikisht: Zgërdeshi qëndron mbi një platformë të fortifikueshme natyrore, me kontroll vizual mbi luginën e Matit dhe rrugët drejt bregdetit. Është saktësisht lloji i vendndodhjes ku do të pritej të gjeje qendrën e një fisi malor me funksion tregtar dhe ushtarak.

Rajoni i Krujës ka dhënë gjithashtu objekte të shumta arkeologjike që ndjekin një vijë të pandërprerë kulturore — nga koha e bronzit, nëpër Ilirine klasike, nëpër romanizimin e sipërfaqshëm, deri tek Mesjeta e hershme shqiptare. Ndryshe nga rajonet bregdetare të romanizuara thellë, brendësia malore ruajti karakteret unike kulturore dhe — sipas teorisë linguistike dominuese — edhe gjuhën.

V. Gjuha shqipe — Ura lidhëse mbi shekujt

Ndër të gjitha argumentet për origjinën ilire dhe vazhdimësinë historike, asnjë nuk është aq i fuqishëm sa vetë gjuha shqipe — Shqipja.

Shqipja është degë e pavarur e familjes Indo-Europiane — ajo nuk rrjedh nga greqishtja, latinishtja, apo sllavishtja. Kjo e bën atë, bashkë me armenishten dhe greqishten moderne, njërin nga gjuhët e pakta indo-europiane që nuk i përket asnjë grupit të madh të njohur gjuhësor. Ky izolim gjenetik është njëkohësisht enigma dhe dëshmi e saj.

Gjuhëtari i shquar shqiptar Eqrem Çabej (1908–1980) — personaliteti akademik më i rëndësishëm i albanologjisë shqiptare — ka argumentuar me prova etimologjike dhe fonetike se shqipja ruan tipare unike të fazave të hershme indo-europiane dhe ruan një substrat të qartë paleo-ballkanik. Terma të shumtë të kulturës materiale, bujqësisë, blegtorisë, dhe organizimit fisnor shqiptar nuk kanë equivalentë në greqishten apo latinishten, por kanë paralele me gjurmët e dokumentuara ilire dhe me atë çka dihet për pellazgjishten.

Gjuhëtari austriak Norbert Jokl (1877–1942), njëri nga albanologët më të rëndësishëm ndërkombëtarë, argumentoi shumë herë se shqipja është pasardhëse direkte e ilirishtes — edhe pse variantet moderne të kësaj teorie e nuancojnë lidhjen duke pranuar se mund të jetë degë e ndërmjetme ose paralele e ilirishtes, sesa pasardhëse direkte e çdo varianti të dokumentuar.

Veçoritë fonologjike dhe morfologjike unike të shqipes përfshijnë:

Rotacizmi — fenomeni fonetik ku “n” ose “l” ndërmjet zanoresh shndërrohej historikisht në “r”. Ky fenomen karakterizon dialektin tosk (jugor) dhe shpjegon saktësisht transformimin Albanoi → Arbanitai → Arbëreshë: një rregull fonetik i parashikueshëm, jo një ndryshim emri politik. Kjo dëshmi linguistike interne është argumeni ndoshta më i fortë i të gjithëve.

Sistemi i shquar — në gjuhën shqipe, nyjën e shquar e vë pas emrit (si në turqishten dhe rumanishten — gjuhët e Ballkanit), jo para si në gjuhët gjermane apo romane. Ky tipar është tipik i Lidhjes Gjuhësore Ballkanike dhe dëshmon izolimin e gjatë dhe ndërveprimet rajonale.

Numrat — pesë nga dhjetë numrat bazë shqipë kanë rrënjë indo-europiane të hershme pa ndërmjetëse latine apo greke, duke sugjeruar trashëgimi të drejtpërdrejtë paleo-ballkanike.

VI. Mesjeta — Arbërorët dhe krijimi i entitetit kombëtar

Shekulli XIII. Kur historia e madhe e Europës po shkruhej me gjakun e Kryqëzatave dhe shkëlqimin e katedraleve Gotike, në cepin juglindor të Adriatikut po formohej diçka tjetër — relativisht e vogël, relativisht e zakonshme sipas standardeve perandorake, por historikisht vendimtare.

Popullata e njohur sot si Arbëreshë ose Arbëneshë (me variantet dialektore përkatëse gegë dhe toske) filloi të ndërtojë entitetet e para politike me vetëidentifikim të qartë.

Principata e Arbërit (rreth 1208–1255, dhe variantet e saj të mëvonshme) shtriu pushtetin e saj mbi territoret e Shqipërisë qendrore dhe veriore. Edhe pse jeta e saj ishte e shkurtër dhe e shpërndarë mes Epirit, Serbisë, dhe Anzhuineve francezë, ajo shënoi momentin e parë të dokumentuar të vetëqeverisjes me emërtim të qartë etnik shqiptar në burimet mesjetare perëndimore.

Dokumenti latin Chronicon Breve dhe arkivat venedikse të shekullit XIV e XV regjistrojnë rregullisht Albanenses, Arbanites, ose Albanitae — si komunitete të dallueshme nga Sllavët e Serbisë dhe Bosnjës, Greket, dhe latinët e Venedikut. Ata ishin fis i veçantë, me gjuhë të veçantë dhe zakon të veçantë.

Gjergji Kastrioti Skënderbeu (1405–1468) — figuri kulmore — erdhi si sinteza e gjithë kësaj periudhe. I edukuar në oborrin osman, i kthyer me forcë ushtarake dhe vizionin e një shteti të bashkuar, ai themeloi Lidhjen e Lezhës më 2 Mars 1444 — aleancën e parë pan-shqiptare që bashkoi fisnikët kryesore shqiptarë (Kastriotët, Dukagjinët, Aranitet, Spanët, Muzakajt) kundër Perandorisë Osmane.

Skënderbeu i qëndroi 25 vjet ndaj presionit të perandorisë më të fuqishme të kohës, duke e bërë veten simbol jo vetëm të rezistencës shqiptare por edhe — sipas Papëve dhe mbretërive perëndimore — të mbrojtjes së krishterimit Europian. Papa Kalixti III e titulloi athleta Christi — “atlet i Krishtit”. Pasi ai vdiq dhe Kruja ra, rruga ndaj Adriatikut u hap.

VII. Diaspora arbëreshe — Kapsula kohore e identitetit

Pas rënies së Krujës dhe pushtimit progresiv osman, ndërmjet viteve 1468–1506, disa valë masive emigrimesh çuan dhjetëra mijëra Arbëreshë nga Shqipëria dhe rajonet arbërore të Rumelisë  (Greqisë moderne) drejt brigjeve të Italisë jugore.

Ata u vendosën kryesisht në:

• Kalabri (Calabria) — rajoni jugor i Italisë kontinentale

• Sicili — fshati Piana degli Albanesi dhe të tjerë

• Basilicata, Puglia, Molise, Kampania

Sot, rreth 50 fshatra në Italinë jugore ruajnë identitetin arbëresh, me rreth 100,000 folës aktiv të arbërishtes — gjuha e tyre e trashëguar prej 600 vjetesh.

Ajo çka bën arbërishten të vlefshme shkencërisht është fenomeni i kriosë linguistike: duke u ndarë nga territori shqiptar në shekullin XV, kjo gjuhë ndaloi evoluimin e zakonshëm. Trajtat morfologjike, leksiku, dhe sintaksa janë ngrire në gjendjen e shqipes së shekullit XV — duke bërë arbërishten një nga burimet kryesore shkencore për të kuptuar si ishte shqipja mesjetare. Gjuhëtarë nga i gjithë bota vijnë në Piana degli Albanesi apo Lungro të Kalabrisë si arkeologë gjuhe.

Komunitetet arbëreshe kanë ruajtur gjithashtu ritet bizantine dhe festimet folklorike — duke i bërë ato arkiv të gjallë jo vetëm gjuhe por edhe kulture dhe rituali.

VIII. Arvanitët — Shqiptarët e heshtur të greqisë

Paralel me diasporën italiane, dhe me rëndësi historike po aq të madhe, qëndron komuniteti i Arvanitëve (Ἀρβανίτες) — shqiptarë të Greqisë.

Shpërngulja e komuniteteve arbëreshë drejt Greqisë kishte filluar edhe para Skënderbeut — që nga shekulli XIV, Arbëreshët zbritën masivisht drejt territoreve të shkretuara nga epidemitë dhe luftërat e shekujve XIII-XIV në Greqinë qendrore. Deri në shekullin XV, burimet osmane dhe bizantine tregojnë se popullata shqiptare përbënte shumicën demografike në rajonet e Atikës, Eubeas, Beotisë, Korintit, dhe pjesë të mëdha të Peloponezit.

Një fakt tepër domethënës gjeografik: Rajonet ku jetojnë sot arvanitët (Atika, Eubea, Argolida, Beotia) dhe ku jetonin historkisht, janë saktësisht rajonet ku burimet antike vendosin komunitet pellazge — ata pre-helenë misterozë të cilëve edhe Dionysius i Halikarnasos u referohej si pjesë e zanafillës pellazge të Albanon-it. Pra kronikat e një shperngulje të madhe në shekullin e 14 nuk perjashton mundesinë e pranisë së shqiptareve edhe para kësaj periudhe, në atë që sot e quajmë Greqi.

Arvanitët sot e identifikojnë veten si Greke me prejardhje shqiptare. Gjuha e tyre arberore, “arvanitisht”, është shuar pothuajse plotësisht — me vetëm disa mijëra folës të moshuar. Por e rëndësishmja akademike: edhe ata ruajnë trajta arkaike gjuhësore të krahasueshme me arbërishten në Itali.

IX. Osmanët dhe lindja e emrit “shqiptar”

Pushtimi osman i Ballkanit (shekulli XV–XIX) solli ndryshimin e fundit dhe ndoshta më dramatik të identitetit. Nën administrimin osman, komunitetet shqiptare kaluan transformim të thellë fetar — konvertime masive në Islam që ndryshuan pamjen demografike dhe kulturore, por nuk prishën vazhdimësinë gjuhësore.

Ndodhi edhe diçka tjetër, pak a shumë e pashpjegueshme nëse nuk e shikon brenda kontekstit kulturor: Emri i vetëidentifikimit ndryshoi plotësisht.

Arbëreshë iku me ata që emigruan. Mbetja e quajti veten Shqiptar.

Teorite akademike mbi origjinën e emrit Shqiptar janë kryesisht dy:

Teoria gjuhësore dominuese: Nga folja shqipe shqipoj — të flasësh qartë, të shqiptosh drejt. Shqiptarë do të thotë “ata që flasin [gjuhën e tyre] qartë” — një vetëdefinim nëpërmjet gjuhës, në kontrast me popujt e tjerë. Kjo teori mbizotëron mes gjuhëtarëve modernë, kryesisht sepse paralelet me etnonime të tjera gjuhësore indo-europiane janë të shumta (si Deutsch nga deutsch/diutisc = “popullor, gjuha e njerëzve”).

Teoria e shqiponjës: Nga shqiponja — shqiponja si simbol totemik. Kjo teori ka tërheqje emocionale dhe shpjegon pse Shqipëria quhet “Toka e Shqiponjave” (Land of the Eagles) dhe pse flamuri shqiptar mban shqiponjën me dy krerë — simbol i trasheguar nga lavdia e gjakut shqiptar në rradhët e ushtrive të Perandorisë Romake të Lindjes (Ndryshe njohur si Bizantine). Shumica e gjuhëtarëve e konsiderojnë megjithatë si etimologji popullore — shpjegim i mëvonshëm që u imponua mbi emrin e vjetër.

Ndërkohë, bota e jashtme kurrë nuk e adoptoi emrin e ri. Fqinjët ishin mësuar me emrin e vjetër prej shekujsh dhe ai kishte hyrë tashmë thellë në gjuhët e tyre: