Si ia morën Shqipërisë, gjysmën e trojeve pas 34 vjetësh luftë për liri!

Arthur Holcombe sjell sot në DritareTV një dokumentar mbi historinë e Shqipërisë, nga Lidhja e Prizrenit te Pavarësia. Si u copëtuan trojet shqiptare? Pse gjysma e shqiptarëve mbetën jashtë shtetit të ri? Dhe si u luftua për mbijetesën e identitetit shqiptar përballë fuqive të mëdha?

Një histori e dhimbshme, por edhe e jashtëzakonshme, që shpjegon shumë nga ajo që Shqipëria dhe shqiptarët janë sot.

Dokumentari i plotë i Arthur Holcombe në DritareTV

"Në qershor të vitit 1878, 80 personalitete shqiptare nga trevat e Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe Janinës u mblodhën në Prizren dhe u zotuan, siç shpreheshin vetë, të mbronin tërësinë e trojeve të Shqipërisë nga aneksimi i tokave të banuara nga shqiptarët prej fuqive të huaja.

Kishte arsye të forta për këtë urgjencë.

Po atë vit, Rusia kishte mundur Perandorinë Osmane në Luftën Ruso-Turke dhe kishte përparuar deri në portat e Stambollit, përpara se ndërhyrja e flotës britanike ta ndalte. Kur fuqitë europiane u mblodhën në Kongresin e Berlinit, Perandoria Osmane u detyrua t’u dorëzonte territore Serbisë dhe Malit të Zi, tashmë tërësisht të pavarura dhe të njohura ndërkombëtarisht, si edhe Bullgarisë, e cila fitoi autonomi, ndonëse nominalisht mbeti nën sovranitetin osman.

Kufijtë e këtyre shteteve të reja u vendosën pikërisht përmes trojeve të banuara nga shqiptarët.

Pasojat ishin tragjike.

Dhjetëra mijëra shqiptarë — sipas disa vlerësimeve, mbi 100 mijë — u dëbuan me forcë nga qytete si Nishi, Piroti, Vranja, Leskovci, Prokuplja dhe Kurshumlia, duke u detyruar të strehoheshin në Kosovë.

Më e rënda ishte se Kongresi i Berlinit nuk i njohu shqiptarët si një popull me të drejtë për vetëvendosje, për një territor apo për shtetësi të tyre.

Shqiptarët tashmë ishin të ngujuar brenda një perandorie që po shpërbëhej dhe po vdiste, të rrethuar nga shtete të reja kombëtare me kisha shtetërore, ushtri të rregullta dhe pretendime të kahershme mbi tokat shqiptare.

Lëvizja që historia do ta njihte si Lidhja e Prizrenit i kërkoi Perandorisë Osmane që katër vilajetet me shumicë shqiptare — Shkodra, Kosova, Manastiri dhe Janina — të bashkoheshin në një vilajet të vetëm shqiptar me vetëqeverisje.

Anëtarët e saj e shprehën kërkesën në mënyrë të thjeshtë dhe të prerë:

“Ne nuk duam të jemi turq, as sllavë, as austriakë, as grekë.”

Perandoria Osmane refuzoi dhe në vitin 1881 e shtypi me forcë Lidhjen.

Por shtypja vetëm sa e ushqeu zgjimin kombëtar që synonte ta shuante.

Shqiptarët ishin dhe mbetën një popull me përkatësi të ndryshme fetare: myslimanë, katolikë dhe ortodoksë. Por, siç u shpreh Pashko Vasa, “Feja e shqiptarit është shqiptaria.”

Dhe kështu, lëvizja kombëtare që pasoi e ndërtoi gjithnjë e më shumë identitetin e saj rreth gjuhës.

Kongresi i Manastirit i vitit 1908, me miratimin e një alfabeti të përbashkët të gjuhës shqipe, bashkoi delegatë nga të tri besimet fetare dhe nga të katër vilajetet rreth një çështjeje për të cilën askush nuk duhej të ndërronte fenë apo të bënte kompromis me identitetin e vet: gjuhën shqipe.

Kryengritja shqiptare që nisi në janar të vitit 1912 e detyroi më në fund Perandorinë Osmane të hynte në negociata gjatë verës.

Kryengritësit shqiptarë morën Shkupin dhe Prishtinën, duke vënë nën kontrollin e tyre pjesën më të madhe të Vilajetit të Kosovës.

Më 4 shtator 1912, qeveria osmane pranoi vetëadministrimin dhe përdorimin e gjuhës shqipe në administratë e drejtësi në të katër vilajetet.

Shqiptarët kishin fituar më në fund atë që Lidhja e Prizrenit kishte kërkuar 34 vjet më parë.

Por fitorja u kthye shpejt në një rrezik të madh.

Perandoria Osmane u shemb më shpejt nga sa pritej dhe trojet shqiptare ndodheshin pikërisht në rrugën ku po përplaseshin ushtritë e shteteve fituese.

Forcat serbe përparuan përmes Kosovës dhe u drejtuan drejt Adriatikut, duke marrë Durrësin në fund të nëntorit.

Mali i Zi rrethoi Shkodrën.

Në jug, ushtria greke rrethoi Janinën, në një betejë që do të zgjaste me muaj dhe që do të shtrihej drejt trevës që shqiptarët e quanin Çamëri, ndërsa grekët Epiri i Veriut.

Me autoritetin osman që po zhdukej dhe ushtritë serbe e greke që po afroheshin nga veriu dhe jugu, udhëheqësit shqiptarë bënë lëvizjen e tyre të fundit.

Më 28 nëntor 1912, në qytetin-port të Vlorës, Ismail Qemali dhe një kuvend prej 83 delegatësh, myslimanë, ortodoksë dhe katolikë, shpallën pavarësinë e Shqipërisë dhe ngritën flamurin e Skënderbeut.

Kjo ndodhi në ballkonin e një qyteti të rrethuar nga ushtri që përparonin nga të gjitha anët. Mes delegatëve kishte edhe përfaqësues nga Kosova dhe treva të tjera shqiptare, të cilët kishin kaluar zona ku zhvillohej luftë vetëm për të qenë të pranishëm në atë moment historik.

Italia dhe Austro-Hungaria do të arrinin në përfundimin se një Shqipëri e pavarur u shërbente më mirë interesave të tyre sesa një shtet sllav apo grek i zgjeruar, që do të kontrollonte ngushticën e Otrantos, portën strategjike në hyrje të Adriatikut.

Kur trupat serbe arritën në Adriatik, Austro-Hungaria bëri mobilizim të pjesshëm ushtarak, duke refuzuar të pranonte një port serb në Adriatik. Rusia, për një moment, shqyrtoi mundësinë e një kundërmobilizimi.

Për disa javë, në fund të nëntorit 1912, bregdeti shqiptar ishte pika më e mundshme e shpërthimit të një lufte të përgjithshme europiane.

Rusia u tërhoq nga pragu i përplasjes, duke i dhënë fund shpresës së Serbisë për të dalë në Adriatik.

Në dhjetor, fuqitë e mëdha u mblodhën në Londër në një konferencë ambasadorësh, për të parandaluar ringjalljen e krizës dhe për të përcaktuar kufijtë e shteteve të reja ballkanike.

Këtë herë, në hartë ishte edhe Shqipëria.

Konferenca njohu një shtet shqiptar të pavarur, por kufijtë e tij u përcaktuan për t’iu përshtatur interesave të fuqive fituese, jo popullsive që jetonin në ato territore.

Kosova dhe pjesa lindore e trevave shqiptare iu dhanë Serbisë.

Çamëria dhe treva e Janinës iu dhanë Greqisë.

Malit të Zi iu dhanë viset e Hotit dhe Grudës.

Rreth gjysma e popullsisë shqiptare dhe një pjesë e krahasueshme e trojeve të banuara nga shqiptarët mbetën jashtë shtetit të ri shqiptar.

Për delegatët e Kosovës që kishin qenë në Vlorë atë nëntor, kjo marrëveshje u përjetua si një tradhti.

Hasan Prishtina, i cili kishte negociuar marrëveshjen e autonomisë të 4 shtatorit, do ta kalonte pjesën tjetër të jetës duke luftuar për ta zhbërë atë që e konsideronte një padrejtësi historike.

Por humbja e Kosovës nuk ishte fundi i historisë.

Shqiptarët e Kosovës ruajtën identitetin dhe zërin e tyre politik gjatë dekadave të sundimit serb dhe më pas jugosllav, derisa ndërhyrja e NATO-s i dha fund kontrollit të Beogradit në vitin 1999.

Në vitin 2008, Kosova shpalli pavarësinë.

Kërcënimi ndaj Shqipërisë u rikthye në Konferencën e Paqes në Paris më 1919, kur Italia, Greqia dhe Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve paraqitën sërish pretendime që mund ta kishin copëtuar Shqipërinë.

Delegatët shqiptarë lobuan në konferencë duke paraqitur prova etnografike për vendbanimet shqiptare, përfshirë edhe këtë hartë të vitit 1913, të hartuar nga Nikola Lako.

Në mars 1920, presidenti amerikan Woodrow Wilson ndërhyri, duke zbatuar parimin e vetëvendosjes kombëtare dhe duke bllokuar çdo plan që do ta copëtonte Shqipërinë për t’u përshtatur ambicieve rivale të fqinjëve të saj.

Në dhjetor 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve.

Për shqiptarët, Lufta Ballkanike e vitit 1912 përfaqësonte dy gjëra njëherësh:

arritjen e pavarësisë kombëtare dhe humbjen territoriale që do të përcaktonte kufijtë e shtetit shqiptar.

Pavarësia dhe copëtimi erdhën brenda të njëjtëve gjashtë muaj.

Dhe pikërisht këtu qëndron edhe plaga e veçantë që mbart historia kombëtare shqiptare."